Een Lavakoepel is een rond, heuvelvormig vulkanisch uitsteeksel dat wordt gevormd door de langzame uitstroom van zeer stroperige lava uit een vulkanische opening. Doordat de lava zo stroperig is, stroomt het langzaam uit en hoopt het zich op dicht rond de uitstroomopening. Zo wordt een koepelvormige structuur gecreëert die een lavakoepel wordt genoemd.
Lavakoepels zijn belangrijke structurele kenmerken in veel stratovulkanen. Ze ontstaan vaak op de helling of in de caldera van stratovulkanen. Ze komen dan ook, net als stratovulkanen, vaak voor bij convergente plaatgrenzen en zijn goed voor ongeveer 6% van de vulkaanuitbarstingen op aarde. Lavakoepels kunnen enkele honderden meters hoog worden en kunnen in de loop van maanden, jaren of zelfs eeuwen groeien.
Ontstaan
Lavakoepels kunnen endogeen groeien, door ondergrondse magma-instroom in de koepel. Dit verschijnsel wordt ook wel een cryptodome genoemd (koepels gevormd door magma dat zich op geringe diepte ophoopt). Maar meestal worden lavakoepels exogeen gevormd, door lavalobben die zich na opeenvolgende erupties op het oppervlak opstapelen.
Lavakoepels ontstaan vooral door zeer visceuze (felsische) magma, met een hoge viscositeit (stroperigheid). Wanneer dit stroperige magma aan het aardoppervlak komt, stroomt de lava niet ver uit. Maar hoopt het zich op dichtbij en rond de vulkaanopening. In de loop van maanden tot jaren kan zo een lavakoepel groeien die de kern vormt van de koepelvulkaan.
Kenmerken
Koepelvulkanen worden gekenmerkt door hun hoge, steile hellingen met een bolle koepelvorm aan de top. Ze ontstaan door zeer viskeus lava dat zich rond de krater ophoopt zonder ver te stromen. Deze hoge viscositeit kan op twee manieren worden verkregen: door een hoog silicagehalte in het magma, of door ontgassing van vloeibaar magma. De meeste lavakoepels hebben een hoog silicagehalte en bestaan uit ryoliet of daciet.
Koepelvulkanen bestaan vaak uit één of meerdere lavakoepels, gevormd door langzaam gestolde felsische lava. De ophoping gebeurt over een langere periode, wat zorgt voor een bolle, koepelachtige vorm.
Door de hoge viscositeit kan opgelost gas moeilijk ontsnappen, wat regelmatig leidt tot explosieve erupties. Daarnaast kunnen delen van de lavakoepel instorten, waardoor gevaarlijke pyroclastische stromen ontstaan.
Magma samenstelling
Lavakoepels kunnen in samenstelling variëren van mafisch (basalt) tot felsisch (ryoliet). Echter de meeste bewaarde lavakoepels zijn allemaal afkomstig van silicarijk felsisch magma. Lavakoepels worden dus meestal gevormd door felsisch magma. Dit type magma is zeer viskeus (stroperig) door het hoge silica-gehalte (SiO2) van meer dan 63%. Dit voorkomt dat de lava ver uitstroomt, wat resulteert in de karakteristieke koepelvorm met stijle hellingen.
Door dit hoge silica-gehalte is het magma erg stroperig, waardoor opgeloste vulkanische gassen moeilijk ontsnappen. Daardoor kan er veel drukopbouw ontstaan, wat explosieve erupties veroorzaakt.
Felsisch magma stolt bij relatief lage temperaturen (rond de 700 °C) en komt vooral voor op plaatsen waar (silica-rijke) continentale korst smelt. Zoals bij hotspots en langs convergente plaatgrenzen bij subductiezones.
Bekende koepelvulkanen
Een van de bekendste koepelvulkanen is Lassen Peak (Californië, Verenigde Staten). Deze vulkaan bestaat uit meerdere lavakoepels (zie onderstaande afbeelding). Een ander klassiek voorbeeld is de actieve lavakoepel binnen de krater van de stratovulkaan Mount St. Helens (Verenigde Staten). Andere bekende lavakoepels van actieve stratovulkanen zijn die van de Merapi (Java, Indonesië) en de Soufrière Hills (Montserrat), bekend vanwege destructieve uitbarstingen met pyroclastische stromen.
Gevaren
Vulkanen met lavakoepels kunnen zeer gevaarlijk zijn door hun explosieve erupties. Explosieve erupties zijn vaker geassocieerd met koepelvulkanen dan met andere soorten vulkanen. Vooral doordat de gasdruk sterk kan oplopen door de stroperige lava, die de ontsnapping van gas vertraagt.
Hun onstabiele rotswanden zijn vatbaar voor plotselinge instorting, wat magma onder druk kan blootleggen en explosieve uitbarstingen of pyroclastische stromen kan veroorzaken. Deze pyroclastische stromingen verplaatsen zich snel en vernietigen alles op hun pad. Bovendien kunnen aswolken het vliegverkeer verstoren en (indien groot genoeg) een tijdelijke invloed hebben op het klimaat. Door hun explosieve potentieel zijn koepelvulkanen risicovolle vulkanen voor de locale bevolking.
