Vulkanisme is een geologisch fenomeen dat verband houdt met vulkanen en vulkanische activiteit. Vulkanisme is het geheel van processen dat heet vulkanisch materiaal vanuit het binnenste van de aarde naar het aardoppervlak toe brengt. Dit materiaal kan bestaan uit magma, dat vloeibaar gesteente is, maar ook uit vluchtige gassen zoals water, koolstofdioxide, waterstofsulfide, zwaveldioxide en halogeniden. Eenmaal aan de oppervlakte stolt het gesmolte gesteente relatief snel, waarbij typische gesteenten en landschapsvormen worden gevormd. Daarnaast omvat vulkanisme ook diverse verschijnselen die bij een vulkaanuitbarsting horen, zoals lavastromen, asregen en pyroclastisch materiaal (stukjes puin en vulkanische as). Vulkanisme is een geologisch of geomorfologisch proces.
Vulkanisme ontstaat door het omhoog komen van magma vanuit de aardmantel en aardkern naar het aardoppervlak, via een proces dat zichtbaar wordt als een vulkaanuitbarsting. Wanneer dit magma het aardoppervlak bereikt, wordt het lava genoemd. Het stollingsproces van lava produceert stollingsgesteenten die kenmerkend zijn voor vulkanische gebieden.
Van platentektoniek naar vulkanisme
Vulkanisme is nauw verbonden met platentektoniek, ofwel de beweging van tektonische platen. De meeste vulkanen bevinden zich langs de randen van tektonische platen.
Bij divergente plaatgrenzen, zoals bij mid-oceanische ruggen, ontstaat vulkanisme doordat de tektonische platen daar uit elkaar bewegen. Vervolgens komt magma uit de aardmantel omhoog om de ontstane ruimte tussen de uit elkaar bewegende platen op te vullen. Dit leidt tot onderzeese vulkanen die nieuwe oceanische korst vormen.
Bij convergente plaatgrenzen, waar oceanische platen onder continentale platen duiken (subductie), smelt de duikende plaat door toenemende druk en temperatuur. Dit smeltproces genereert magma dat opstijgt en leidt tot explosieve vulkanische uitbarstingen. Dit type vulkanisme produceert vaak stratovulkanen, met steile hellingen die zijn opgebouwd uit afwisselende lagen gestolde lava en pyroclastisch materiaal.
Daarnaast kunnen vulkanen ook ontstaan door zogenaamde hotspots, plekken waar een mantelpluim heet materiaal vanuit diep in de aarde omhoog duwt door een plaat heen. Dit veroorzaakt vulkanische activiteit ver weg van plaatranden. De vulkanen van Hawaï zijn zo ontstaan.
Soorten vulkanische verschijnselen
Er is een grote variatie in de aard en omvang van vulkanische uitbarstingen. Zo kunnen uitbarstingen rustig verlopen of juist explosief, waarbij as en pyroclastisch materiaal hoog de lucht in worden geslingerd. Bij dergelijke explosieve uibarstingen komen nog wel eens pyroclastische stromen voor. Dit zijn snelle hete gassen en puin die zich langs de helling van de vulkaan naar beneden toe bewegen en alles meenemen wat op hun pad komt. Een ander verschijnsel wat samenhangt met vulkanische activiteit zijn lahars, modderstromen die ontstaan wanneer vulkanische as mengt met water (bijvoorbeeld regen of smeltwater).
Vulkanologie
Vulkanologie is de wetenschap die zich bezig houdt met vulkanisme. Wetenschappelijke literatuur toont aan dat vulkanisme essentieel is geweest voor de vorming en ontwikkeling van het aardoppervlak, klimaat en zelfs het leven op aarde. Vulkanische activiteit heeft de atmosfeer verrijkt met vulkanische gassen die cruciaal zijn voor de ontwikkeling van het leven, zoals kooldioxide (CO2). Daarnaast hebben vulkanische uitbarstingen een belangrijke rol vervuld in bodemvorming.
Vulkanologen bestuderen de chemie van magma, de dynamiek van erupties en de geologische context om erupties te voorspellen en het risico voor menselijke samenlevingen te beperken. Hun werk omvat onder andere het in kaart brengen van magmakamers, gasemissies, en tektonische bewegingen.
Andere vormen van vulkanisme
Andere verschijnselen die enigszins gerelateerd zijn aan vulkanen en vulkanisme zijn geisers, moddervulkanen en vulkanische vlakten.
Geisers zijn natuurlijke warmwaterbronnen die worden gekarakteriseerd door het intermitterend de lucht in spuiten van water en stoom. Vulkanisme levert hier vaak de warmtebron die nodig is voor het ontstaan van dit natuurlijke verschijnsel.
Moddervulkanen zijn vulkaan-achtige structuur die bestaat uit modder en gas. Lava speelt hierbij geen rol. Maar hun kegelvormige verschijning vertoont enige gelijkenis met het uiterlijk van stollingsvulkanen.
Vulkanische vlakten zijn verhoogde vlakke gebieden die zijn ontstaan door vulkanische activiteit. Vulkanische vlakten hebben een groot gedeelte van de aardkorst gevormd.
Samenvattend
Vulkanisme omvat het geheel van processen waarbij gesmolten gesteente en andere materialen uit de aardmantel naar het oppervlak komen. Dit fenomeen wordt gedreven door tektonische plaatbewegingen en mantelpluimen en resulteert in een breed scala aan vulkanische verschijnselen, van rustige lavastromen tot explosieve uitbarstingen. Het begrijpen van vulkanisme en de onderliggende mechanismen is cruciaal voor vulkanologen die de aarde bestuderen en natuurrampen proberen te voorspellen en te beheersen.
Vulkanisme
Wat je hier leert
Leer hier meer over verschillende vormen van vulkanisme, waaronder geisers, moddervulkanen, vulkanische vlakten en meer.
