Een convergente plaatgrens (in de platentektoniek) is een grens tussen twee tektonische platen die naar elkaar toe bewegen. Dit veroorzaakt een botsing tussen twee platen. Dit leidt vervolgens tot complexe interacties, zoals subductie en gebergtevorming. Afhankelijk van het type tektonische platen dat met elkaar bortst, zijn er verschillende typen van convergente plaatgrenzen te onderscheiden:
- Convergentie van twee oceanische platen
- Convergentie van oceanische plaat naar continentale plaat
- Convergentie van twee continentale platen (continentale collisie)
Subductiezone
Een subductiezone is een gebied waar de ene tektonische plaat onder de andere schuift op een convergente grens. Wanneer ten minste één van de platen uit oceanische korst bestaat, duikt de dichtere (meestal de oceanische plaat) onder de lichtere plaat naar beneden de aardmantel in. De onderduikende plaat duikt gemiddeld onder een hoek van 45° de aardmantel in. Deze beweging wordt subductie genoemd.
Op de plek van de botsting van 2 platen ontstaat een diepzeetrog. Het subducerende gesteente smelt deels. Het is vooral het water dat vrijkomt uit de onderduikende plaat, waardoor het smeltpunt van de mantel verlaagd wordt en het het gesteente kan smelten tot magma. Het stijgende magma kan leiden tot vulkanisme, wat vaak resulteert in de vorming van vulkanische gebergten of eilandbogen.
Bij subductiezones komen veel en zware aardbevingen voor. Dit als gevolg van vervorming van de plaat, convergentie met de tegenoverliggende plaat en buiging bij de oceanische geul. Er zijn zelfs aardbevingen gedetecteerd tot een diepte van 670 km.
Convergentie van twee oceanische platen
Bij een botsing van twee oceanische platen vind subductie plaats van de oudere, koudere en dus dichtere oceanische plaat onder de jongere, warmere, minder dichte oceanische plaat. Hier ontstaat een diepzeetrog op de plaats van subductie (de subductiezone). Subductie van waterhoudende aardkorst verlaagd de smelttemperatuur van het gesteente. Het magma dat zo ontstaat zorgt voor de aanwezigheid van vulkanische activiteit en de vorming van vulkanische eilanden. Deze botsing van tektonische platen resulteert zo in een typische vulkanische eilandenboog (bijv. de Filipijnen). Ook gaat dit gepaard met aardbevingen.
Convergentie van oceanische plaat naar continentale plaat
Wanneer een oceanische plaat botst met een continentale plaat, duikt de dichtere oceanische plaat onder de lichtere continentale plaat (een proces dat subductie wordt genoemd). Dit veroorzaakt een subductiezone met een diepe kloof in de zeebodem, een zogenaamde diepzeetrog. Ook vormt zich een accretionaire wig op de continentale korst, door ophoping van diepzeesedimenten en oceanische korst die van de oceanische plaat worden geschraapt.
Door het subduceren van de oceanische plaat smelt gesteente en stijgt magma op, wat leidt tot vulkanisme aan de rand van het continent (vulkanisch gebergte). Langs de randen van deze tektonische platen komen regelmatig zware aardbevingen voor.
Continentale collisie
Bij een continentale collisie, botsen twee continentale platen tegen elkaar aan. Subductie is meestal onmogelijk omdat continentale korst te licht is. In het geval van continentale collisie wordt het materiaal in het midden opgestuwd. De tektonische platen duwen elkaar omhoog, wat leidt tot de vorming van plooiingsgebergten zoals de Himalaya en de Alpen. Hierbij kunnen gesteenten geplooid worden en onder hoge druk en temperatuur metamorfose ondergaan.
Deze botsing kan plaatsvinden tussen twee continentale platen of twee oceanische platen. Maar meestal zien we deze vorm bij de botsing tussen twee continentale platen.
Continentale botsingen zijn langdurige processen. Het kan enkele tientallen miljoenen jaren duren voordat deze beweging tot stilstand komt en de vorming van het plooiingsgebergte stopt. De botsing tussen India en Azië is al zo’n 50 miljoen jaar aan de gang en vertoont geen tekenen van afname.
Een convergente plaatgrens is dus een geologisch actieve zone waar tektonische platen naar elkaar toe bewegen en botsen. Met als gevolg subductie, vulkanisme, gebergtevorming en seismische activiteit, afhankelijk van het type platen dat botst.
