De vulkaan Etna (ook wel “Mount Etna” genoemd) is een actieve stratovulkaan gelegen aan de oostkust van het Italiaanse eiland Sicilië, in de provincie Catania. Met een hoogte van zo’n 3.400 meter, is het de hoogste en meest actieve vulkaan van Europa. De hoogte varieert omdat de vulkaan nog steeds actief is en uitbarstingen deze kunnen beïnvloeden. Etna is ook de hoogste berg van Italië ten zuiden van de Alpen. De vulkaan beslaat een gebied van ongeveer 1.190 tot 1.570 km² met een omtrek van circa 140 kilometer. Daarmee is het de grootste van de drie actieve vulkanen in Italië. Ter vergelijking: Etna is ruim 2,5 keer zo hoog als de Vesuvius, die een hoogte heeft van ongeveer 1.281 meter.
De vulkaan ligt boven de convergente plaatgrens tussen de Afrikaanse plaat en de Euraziatische plaat.
Geologische geschiedenis
Deze stratovulkaan is opgebouwd uit lagen gestolde lava en pyroclastisch materiaal (tefra) zoals as en stenen. Deze gelaagde opbouw is ontstaan door de afwisseling van explosieve uitbarstingen en lavastromen. De vorming van Etna begon ongeveer 500.000 jaar geleden, met vulkanische activiteit op de zeebodem nabij de oude kustlijn van Sicilië. Zo’n 170.000 jaar geleden verplaatste de activiteit zich naar de huidige locatie van de vulkaan. Grootschalige erupties vonden plaats tussen 35.000 en 15.000 jaar geleden, waarbij vooral pyroclastische stromen en vulkanische as werden uitgestoten. Daarvan zijn assporen tot ver in Italië teruggevonden, waaronder Rome op ongeveer 600 km afstand.
De vulkaan maakt deel uit van het regionale natuurpark Parco dell’Etna, dat sinds juni 2013 op de UNESCO Werelderfgoedlijst staat. De eruptieve geschiedenis van ten minste 2.700 jaar is één van de langst gedocumenteerde ter wereld. Valle del Bove aan de oostzijde is een cruciale locatie voor geologisch onderzoek omdat de gesteentelagen daar toegankelijk zijn.
Etna beweegt jaarlijks met een snelheid van ongeveer 14 millimeter richting de Middellandse Zee. Dat komt doordat de vulkaan zich boven oudere, schuine grond bevindt.
Grote aardverschuiving en tsunami
Een belangrijke gebeurtenis in de geologische geschiedenis was een grote aardverschuiving aan de oostflank van de vulkaan 7.000 tot 8.000 jaar geleden. Hierbij gleed naar schatting 25 km3 gesteente van de vulkaan de zee in. Dat veroorzaakte een enorme tsunami met golven van circa 50 meter hoog. Deze enorme golven verspreidden zich met snelheden tot 725 km/uur door het oostelijke Middellandse Zeegebied. Dit vormde onder andere het Valle del Bove, een herkenbaar dal aan de oostzijde van Etna. Hoewel het oostelijke deel van de vulkaan nog langzaam in beweging is, achten onderzoekers de kans op een vergelijkbare tsunami tegenwoordig gering. Bij een herhaling zouden de gevolgen echter enorm zijn, gezien de huidige bevolkingsdichtheid.
Landbouw en natuur rondom Etna
De vruchtbare vulkanische bodem rondom de vulkaan Etna maakt het gebied zeer geschikt voor landbouw. Op de lagere hellingen worden veel wijngaarden en boomgaarden gevonden, waar goede wijnen worden geproduceerd. Rondom de vulkaan bevinden zich ook uitgestrekte bossen met onder andere eiken, wijnranken, citrus- en olijfbomen. Naarmate de hoogte toeneemt, verandert de vegetatie sterk. Tot aan kale, rotsachtige landschapspartijen boven circa 2.500 meter hoogte, waar nauwelijks begroeiing voorkomt.
Vulkaantypen en kraters
De vulkaan Etna kent meerdere kraters. Bovenop bevinden zich vier bekende hoofdkraters: de Noordoost krater, de Voragine, de Bocca Nuova en de Zuidoost krater. Daarnaast zijn er meer dan 400 kleinere kraters op de hellingen van de vulkaan.
Uitbarstingen kunnen plaatsvinden zowel aan de top als op de flanken. Uitbarstingen aan de top kunnen spectaculair en explosief zijn, maar bedreigen zelden de omgeving. Hellinguitbarstingen zijn frequenter en gevaarlijker voor de nabijgelegen dorpen en steden, waarvan vele gebouwd zijn op oude vulkanische kraters. Sinds het jaar 1600 hebben er minstens 60 uitbarstingen plaatsgevonden langs de hellingen. Bijna de helft daarvan vond plaats sinds het begin van de 20e eeuw.
Tot een hoogte van ongeveer 2.700 meter vertoont Etna kenmerken van een schildvulkaan. Daarboven vormt het een stratovulkaan. Dit maakt Etna feitelijk tot een complexe vulkaan. Dat is een vulkaan die uit twee of meer vulkaantypen bestaat. Verandering in de samenstelling van het magma en het eruptiestijl heeft geleid tot deze complexe samenstelling.
Historische uitbarstingen Etna
Beroemde uitbarstingen uit het verleden zijn onder meer die van 122 vóór Christus. Dit was een grote plinische eruptie die vooral Catania trof met zware asregens, waardoor vele daken instortte. Ter compensatie en als hulp voor de wederopbouw besloot de regering destijds dat de locale bevolking de volgende 10 jaar geen belasting hoefde te betalen. De uitbarsting van 1669 was uiterst destructief. Lava bereikte de stad Catania en vernietigde meerdere dorpen. In de 20e eeuw veroorzaakte de uitbarsting van 1928 de verwoesting van het dorp Mascali door lavastromen (zie onderstaande afbeelding). Tijdens deze eruptie, en ook bij latere uitbarstingen in 1949, 1971, 1981, 1983 en 1991-1993, waren evacuaties, schade en menselijke slachtoffers orde. In 1992 werden explosieven gebruikt om de lavastromen om het dorp Zafferana heen te leidden, waarmee grotere schade werd voorkomen. In de periode sinds 1750 hebben zeven erupties langer dan vijf jaar geduurd.
Recente uitbarstingen Etna
Recente uitbarstingen in de 21e eeuw tonen het onvoorspelbare gedrag van Etna, zoals de erupties in 2001, 2002-2003 en 2004-2005. Deze erupties duurden respectievelijk drie weken, drie maanden en zes maanden. De uitbarsting in 2002-2003 leidde tot een enorme askolom die terug te zien was vanuit het internationale ruimtestation ISS (zie onderstaande foto) en as die tot in Libië viel. Deze uitbarsting bracht ook aardverschuivingen op de vulkaanhelling met zich mee.
De uitbarsting van september 2007 produceerde lavafonteinen tot 400 meter hoog. Asregens veroorzaakten neerslag in de omliggende dorpen en zelfs het tijdelijk sluiten van de luchthaven Catania-Fontanarossa. Ook in 2008 en begin 2011 vond vulkanische activiteit plaats. Waaronder lange lavafonteinuitbarstingen en verhoogde seismische activiteit, wat leidde tot tijdelijke afgesloten luchthavens vanwege aswolken.
De langste recente flankuitbarsting vond plaats van mei 2008 tot juli 2009 en duurde 417 dagen. Waarbij lava tot 6,5 km uitstroomde. Tussen januari 2011 en februari 2012 was er een intense activiteit aan de top, met meerdere sluitingen van de luchthaven. In 2015 werden lavafonteinen tot 1 km hoog waargenomen vanuit de Voragine-krater, met aspluimen tot 7 km hoog. Aan het begin van 2021 vonden elf erupties in drie weken plaats. Met aswolken tot meer dan 10 km hoog die luchthavens sloten. Vrijwel alle erupties van Etna vanaf 1955 hebben een VEI-waarde (Vulkanische Explosiviteitsindex) van 1 tot 3.
Veiligheid en monitoring
Veiligheid en monitoring zijn cruciaal vanwege de vele bewoners rondom Etna. Meer dan 300.000 mensen wonen in en rond steden als Catania. Daarom werd de vulkaan Etna door vulkanologen (en onder auspiciën van onder meer IAVCEI en UNESCO) als één van de ‘Vulkanen van het decennium’ aangewezen. Waarbij het risico van de vulkaan nauwlettend wordt gevolgd en beheerst om het aantal slachtoffers bij uitbarstingen te beperken.
De uitstoot van vulkanische gassen wordt voortdurend gemeten met multi-component gasanalyse-instrumenten, wat helpt bij het voorspellen van uitbarstingen
Toerisme en recreatie
Naast het wetenschappelijke belang is de vulkaan Etna ook een toeristische trekpleister (ondersteund door een UNESCO-werelderfgoedstatus). Ieder jaar bezoeken honderdduizenden mensen de vulkaan om de actieve kraters van dichtbij te bekijken. Soms gebeurt dit onder begeleiding van gidsen. In de wintermaanden is het zelfs mogelijk om op de hoger gelegen delen van Etna te skiën of snowboarden.
De beste toeristische toegang is via het Sapienza Refuge (een skigebied op 1.910 meter hoogte), met een kabelbaan die tot 2.500 meter gaat. Vandaar is het kratergebied op 2.920 meter hoogte bereikbaar. Er is ook een noordelijke toegang via Piano Provenzana (~1.800 meter). Deze noordelijke toegang is populair bij wandelaars. Er zijn twee skiresorts: Sapienza Refuge en Piano Provenzana. Daarnaast is er sinds eind 19e eeuw een smalspoorlijn (Ferrovia Circumetnea) van 110 km, die rond de vulkaan loopt.
