Krakatau

Krakatau, ook wel Krakatoa genoemd (vooral in Engelstalige bronnen), is een actieve stratovulkaan gelegen in de Straat Soenda (tussen de Indonesische eilanden Java en Sumatra). Krakatau staat vooral bekend vanwege de spectaculaire en verwoestende uitbarsting van 1883. Bij deze eruptie explodeerde de Krakatau vulkaan, wat leidde tot enorme tsunami’s en een tijdelijke wereldwijde invloed op het klimaat. Deze uitbarsting maakte Krakatau beroemd en geldt als één van de krachtigste vulkaanuitbarstingen in de recente geschiedenis.

Krakatau ligt boven een convergente plaatgrens, waar de Indo-Australische plaat onder de Euraziatische plaat subduceert. Deze vulkaan maakt deel uit van de Soendaboog, een vulkanische boog dat is ontstaan bij deze subductiezone.

Tegenwoordig (na de uitbarsting van 1883) maakt de Krakatau vulkaan deel uit van een eilandengroep bestaande uit 4 eilanden. Het eiland Rakata is een overblijfsel van de in 1883 geëxplodeerde vulkaan. Het eiland Anak Krakatau (Kind van Krakatau) ontstond bij een uitbarsting in 1927. De twee andere eilanden zijn Pulau Panjang (Lang eiland) en Pulau Sertung (Verlaten eiland).

Geologische geschiedenis van Krakatau

De vulkaan Krakatau is ontstaan door de actieve subductiezone in Zuidoost-Azië, waar de oceaanbodem van de Indo-Australische plaat onder de continentale Euraziatische plaat duikt. Hierdoor ontstaat druk en smelt magma, dat naar boven stijgt om vulkanen te vormen. Krakatau behoort tot de zogenaamde ‘Ring van Vuur‘, een gebied rondom de Stille Oceaan met veel vulkanen en aardbevingen.

In de 19e eeuw bestond het eiland uit drie toppen: Rakata (820 m), Danan (450 m) en Perboewatan (120 m). Deze drie toppen werden grotendeels verwoest tijdens de uitbarsting van 1883.

Na die tijd groeide op de caldera van de ingestorte vulkaan een nieuwe vulkaankegel: Anak Krakatau (het ‘Kind van Krakatau’). Dat vanaf 1927 langzaam boven water kwam. Deze jongste vulkaan groeit sindsdien gestaag en is nog steeds actief.

Eruptie Krakatau 1883

De uitbarsting van Krakatau in 1883 wordt gezien als een van de meest verwoestende vulkaanuitbarstingen van de laatste eeuwen. Deze gebeurtenis had enorme gevolgen, zowel voor de lokale bevolking als de wereldwijde atmosfeer. De vulkaanuitbarsting had een VEI (Vulkanische Explosiviteits Index) waarde van 6, wat staat voor een extreem krachtige explosie. De gigantische explosie was zo luid dat deze meer dan 3.000 km verderop nog werd gehoord. Tijdens deze eruptie werd ongeveer 25 km³ pyroclastisch materiaal (tefra) de lucht in geslingerd. De rookpluim kwam tot wel 80 kilometer hoog in de atmosfeer.

Voorafgaand aan de eruptie

In de maanden voorafgaand aan de grote eruptie waren er meerdere aardbevingen en kleinere uitbarstingen waargenomen. Deze seismische activiteit gaf aan dat er magma aan het bewegen was onder de vulkaan. In de dagen vlak voor de grote uitbarsting werden de aardbevingen heftiger en nam ook de gasuitstoot toe. Een teken van toenemende druk onder de vulkaan. Dit verhoogde de spanning en leidde uiteindelijk tot de explosieve eruptie die volgde.

26 en 27 augustus 1883: De uitbarsting

De uitbarsting van Krakatau begon op 26 augustus 1883 met explosies die de omgeving vulden met aswolken. Op 27 augustus vonden vier enorme explosies plaats, waarvan de derde explosie rond 10:02 ’s ochtends de krachtigste was. Deze explosies worden omschreven als Pliniaanse erupties. Een zeer explosief eruptietype dat wordt gekenmerkt door een hoge, kolomvormige gas- en aswolk die kilometers hoog de atmosfeer in stijgt.

Door de enorme uitstoot van vulkanisch materiaal en lediging van de magmakamer stortte een gedeelte van de bovenliggende vulkaan in de magmakamer. Daarbij ontstond een caldera. Vervolgens stroomde er zeewater in het lege magmareservoir. Interactie van water en heet magma leidde daarna tot freatomagmatische explosies.

De uitbarsting van Krakatau leidde tot massale pyroclastische stromen (dodelijke snelstromende lawines van heet gas, as en gesteente) en tsunami’s langs de kusten van Java en Sumatra. Golven van de tsunami’s bereikten hoogtes van wel 30 tot 40 meter, overspoelden dorpjes en verwoestten honderden kilometers kustlijn. De knal van de explosies was tot meer dan 3.000 kilometer ver te horen. Als gevolg van deze serie erupties verloor het eiland ongeveer 67 procent van zijn oorspronkelijke omvang.

Gevolgen uitbarsting 1883

De gevolgen van de uitbarsting waren enorm. Ongeveer 36.000 mensen kwamen om het leven. Voornamelijk door tsunami’s die ontstonden naar aanleiding van de vulkaanuitbarsting. De omliggende kusten werden overspoeld en dorpen werden weggevaagd. Het landschap rondom de vulkaan veranderde compleet. Het oorspronkelijke eiland Krakatau stortte deels in zee en verdween grotendeels onder water. Er ontstond een caldera met een diameter van ongeveer 7 kilometer en een diepte van honderden meters.

Ook veroorzaakte de vulkaan veel schade aan het milieu en lokaal aan gebouwen en landbouw. Duizenden mensen werden dakloos. Ook financieel was de schade enorm, hoewel exacte bedragen uit die tijd moeilijk zijn te achterhalen.

De kracht van de uitbarsting was zo groot, dat de impact wereldwijd waarneembaar was. De explosie produceerde enorme hoeveelheden as dat hoog in de atmosfeer (de stratosfeer) werd geslingerd. Via de luchtstromingen in de stratosfeer raakte deze as over de hele wereld verspreid. Over de hele wereld werden zonsondergangen rood en oranje door het fijne vulkanische as dat in de lucht circuleerde. De uitgestoten vulkanische as en zwaveldioxide (SO₂) leidde tot een tijdelijke daling van de temperatuur in de jaren daarna. Deze vulkaanuitbarsting had daarmee een meetbaar effect op het klimaat.

Recente uitbarstingen Krakatau

Na de vernietigende eruptie van 1883 bleef Krakatau actief in de vorm van Anak Krakatau, dat langzaam uit de zee groeide. Deze vulkaan heeft sinds 1927 meerdere uitbarstingen gehad en is nog steeds actief. Recente erupties variëren van kleine Stromboliaanse erupties (regelmatige, matige explosies) tot meer explosieve activiteit.

In december 2018 veroorzaakte een explosieve fase van Anak Krakatau opnieuw een tsunami, die honderden dodelijke slachtoffers maakte. De vulkaan wordt daarom voortdurend gemonitord door vulkanologen, omdat hij dicht bij drukbevolkte gebieden ligt en plotseling gevaar kan veroorzaken.

Toerisme rondom Krakatau

Krakatau trekt jaarlijks veel toeristen die geïnteresseerd zijn in vulkanen en natuurverschijnselen. Velen maken boottochten rond de vulkanische eilanden om de resterende geologische sporen en de indrukwekkende natuur te bewonderen.

Daarnaast is het voor de avontuurlijke reiziger mogelijk om Anak Krakatau te beklimmen. Dit gebeurt echter altijd onder begeleiding, omdat het gebied nog steeds onvoorspelbaar en gevaarlijk is als gevolg van de vulkanische activiteit.