Een aswolk (ook wel pyroclastische wolk genoemd) is een wolk van vulkanische as die zich boven een explosief uitbarstende vulkaan kan vormen. Deze wolk bestaat uit fijne, door de uitbarsting de lucht ingeslingerde deeltjes vulkanische as en andere pyroklastische materialen. Aswolken ontstaan vooral in de beginfase van een vulkaanuitbarsting en kunnen tientallen kilometers hoog worden. Bij zeer explosieve erupties, zoals plinische erupties, kan de aswolk zo groot zijn dat deze zelfs vanuit de ruimte zichtbaar is. Aswolken kunnen vervolgens over grote afstanden worden verspreid door de wind, wat kan leiden tot asregen en verstoring van luchtverkeer en het leefmilieu.
Wanneer een vulkaan gedurende een langere periode uitbarst, verdwijnt de aswolk vaak lang voordat de vulkaan stopt met het uitstoten van lava.
Verschillende soorten vulkaanuitbarstingen
Een aswolk kan verschillende hoogten bereiken. De hoogte van de aswolk wordt bepaald door de explosiviteit waarmee de vulkaanuitbarsting verloopt. In de vulkanologie worden vulkaanuitbarstingen ingedeeld in verschillende type erupties. Deze indeling in soorten vulkaanuitbarstingen vindt plaats op basis van hun explosiviteit.
Bij vulkaanuitbarstingen van het Stromboli-type zien we vaak kleine aswolken boven de krater van de uitbarstende vulkaan ontstaan. Vulkaanuitbarstingen van het Vulcano-type zijn heftiger. Hierbij kan de aswolk boven een vulkaan wel 10-20 km hoog worden. De meest explosieve vulkaanuitbarstingen zijn van het Pliniaans-type. Waarbij een enorme zuil van pyroclastisch materiaal (lava, vulkanische gesteente, vulkanisch as en gas) met snelheden tot honderden meters per seconde de stratosfeer in gespoten wordt tot een hoogte van soms wel 45 km. Vanuit deze aswolk kunnen gloeiende lavabommen uit de lucht komen vallen. Deze lavabommen kunnen tot op een behoorlijke afstand van de vulkaan op de grond terecht komen. Aswolken die ontstaan bij dit Pliniaanse-type vulkaanuitbarstingen kunnen zo groot zijn, dat ze zelfs vanuit de ruimte te zien zijn.
Gevolgen van een aswolk
Wanneer een vulkaan uitbarst in de buurt van bewoond gebied, kan de asregen het dagelijks leven behoorlijk ontregelen. Asregen kan namelijk schade toebrengen aan het landschap, gebouwen, landbouw en de natuur. Daarnaast kunnen gezondheidsproblemen ontstaan door het inademen van vulkaanas, zoals ademhalingsklachten en irritaties.
Gevolgen aswolk voor klimaat
Ook op grotere afstand van de vulkaan kan er hinder ontstaan van een vulkaanuitbarsting. Doordat vulkanische as dat in de hogere luchtlagen (de stratosfeer) terecht is gekomen over grote afstanden kan worden verspreid. Vulkaanas die zich eenmaal in de stratosfeer bevindt, kan daar jaren aanwezig blijven. Vervolgens kan deze vulkanische as, door de sterke wind die daar staat, zich rondom de aarde verspreiden. De aanwezigheid van vulkanische as in de atmosfeer kan nog jarenlang een deel van het zonlicht weerkaatsen. En daardoor een afkoelende invloed hebben op het klimaat op aarde.
Gevolgen aswolk voor luchtvaart
De luchtvaart kan hinder ondervinden van aswolken en de daarop volgende uitwaaiing van vulkanische as. Deze as kan namelijk zware schade veroorzaken aan vliegtuigmotoren doordat het smelt en afzettingen vormt, waardoor vluchten vaak worden stilgelegd. De aanwezigheid van aswolken kan het zicht beperken en elektronische apparatuur beïnvloeden.
Ieder jaar vinden er ongeveer 60 vulkaanuitbarstingen plaats, waarvan een tiental erupties aswolken produceren die de hoogte bereiken waarop lijnvluchten plaatsvinden. Gemiddeld leidt dit twintig dagen per jaar tot een bedreiging voor het vliegverkeer. Soms reikt deze invloed op het vliegverkeer tot op een afstand van vele honderden kilometers van een uitbarstende vulkaan.
Op vrijdag 15 april 2010 werd om 18:00 uur (voor het eerst in de geschiedenis) het luchtruim boven Nederland gesloten met als reden een aswolk die over Nederland trekt. Deze aswolk ontstond door uitbarsting van de IJslandse Eyjafjallajökull-vulkaan. Dit leverde in Nederland vele mooie afbeeldingen op van de karakteristieke rode zonsondergangen en zonsopkomsten, veroorzaakt door de asdeeltjes in de atmosfeer.
