Een stratovulkaan is een type vulkaan dat bekend staat om zijn karakteristieke kegelvorm met steile hellingen en een gelaagde structuur. Stratovulkanen zijn meestal zeer hoog, en kunnen een laag eeuwige sneeuw op de top hebben.
Stratovulkanen ontstaan door afwisselende uitbarstingen van lava en pyroclastisch materiaal (tefra). Deze vulkanen zijn in staat tot krachtige, explosieve erupties.
Na een grootschalige uitbarsting van een stratovulkaan kan een deel van de vulkaan instorten in de geleegde magmakamer en zo een caldera vormen. In de omgeving of kraters van stratovulkanen komen vaak lavakoepels voor.
Naamgeving
De term strato is afgeleid van het Latijnse woord stratum, wat “laag” betekent. Daarmee verwijst de naam van dit vulkaan type naar zijn gelaagde opbouw. Die bestaat uit verschillende opeengehoopte lagen of “strata” van lava, vulkanische as en puimsteen. Vanwege zijn gelaagde opbouw wordt een stratovulkaan ook wel een samengestelde vulkaan genoemd.
Ontstaan
Stratovulkanen ontstaan voornamelijk langs convergente plaatgrenzen bij subductiezones. Een convergente plaatgrens is een gebied waar twee tektonische platen naar elkaar toe bewegen en tegen elkaar botsen. Bij deze botsing duikt één tektonische plaat onder een andere, een proces dat subductie heet.
Tijdens subductie daalt de oceanische plaat die wordt ondergedoken steeds dieper de aardmantel in. Waar de toenemende druk en temperatuur ervoor zorgen dat deze gedeeltelijk smelt. Dit gesmolten gesteente vormt magma, dat opstijgt richting het aardoppervlak. Dit opstijgende magma voedt de vorming van stratovulkanen.
De aanwezigheid van een convergente plaatgrens is dus cruciaal voor het ontstaan van stratovulkanen. Deze geologische setting zorgt namelijk voor de aanvoer van het silica-rijke, viskeuze magma dat kenmerkend is voor dit vulkaantype. Zonder deze tektonische activiteit zouden stratovulkanen niet op zo’n grote schaal voorkomen.
Kenmerken
Stratovulkanen onderscheiden zich door hun steile hellingen en gelaagde opbouw. De hellingshoeken van stratovulkanen variëren doorgaans tussen 25 en 40 graden. Dat is aanzienlijk steiler dan die van schildvulkanen, waarvan de hellingen vaak minder dan 10 graden bedragen. Deze steile hellingen ontstaan doordat stratovulkanen zijn opgebouwd uit afwisselende lagen van stroperige lava en vulkanisch puin zoals as en puimsteen, die tijdens explosieve erupties worden afgezet.
De relatief dikke, viskeuze lava stroomt niet ver uit de vulkaankrater. Hierdoor wordt de vulkaan relatief steil. Samen met de gelaagde opbouw zorgt dit voor de karakteristieke scherpe kegelvorm van stratovulkanen, die dominant is in het landschap.
Magma samenstelling
Een cruciaal aspect van stratovulkanen is het type magma dat zij produceren. Stratovulkanen worden voornamelijk gevoed door intermediaire tot felsische magma, vaak aangeduid als andesitisch tot ryolietisch magma. Dit magma bevat een hoog gehalte aan silica (SiOâ‚‚), meestal tussen 55% en 70%, waardoor het erg viskeus (stroperig) is.
Door deze hoge viscositeit (stroperigheid) stroomt het magma langzaam en heeft het moeite om gassen los te laten. Dit zorgt ervoor dat er ondergronds veel druk kan ontstaan door opgehoopte vulkanische gassen zoals waterdamp (H2O), koolstofdioxide (CO2) en zwaveldioxide (SO2). Wanneer deze druk uiteindelijk vrijkomt, leidt dit vaak tot explosieve erupties die kenmerkend zijn voor stratovulkanen. Het type magma is daarom van groot belang voor het eruptiegedrag en de gevaren die een stratovulkaan met zich meebrengt.
Daarnaast beïnvloed de viskeuze lava ook de vorm van de vulkaan. De afwisseling van dikke lavastromen en pyroclastisch materiaal geeft stratovulkanen hun typische gelaagde (strata) structuur. Doordat de lava erg stroperig is en snel afkoelt, hoopt het materiaal dat uit de krater komt zich vlakbij de krater op. Na talloze uitbarstingen ontstaat er een hoge berg met steile helling, die veel lijkt op een kegel.
Bekende stratovulkanen
Van alle soorten vulkanen zijn stratovulkanen de meest voorkomende op aarde. Een bekende stratovulkaan is Vesuvius (Italië), beroemd vanwege de historische uitbarsting die Pompeii verwoestte. Een andere bekende stratovulkaan is Mount St. Helens (Verenigde Staten), die bekend is om zijn goed gedocumenteerde en grote eruptie in 1980 met verstrekkende gevolgen. Mount Fuji (Japan) is een iconische stratovulkaan met een bijna perfecte kegelvorm.
Erupties
De erupties van stratovulkanen verlopen vaak explosief en brengen diverse gevaren met zich mee. Twee dodelijke verschijnselen die kunnen optreden bij de uitbarsting van een stratovulkaan zijn pyroclastische stromen en modderlawines (ook wel lahars genoemd).
Directe Gevaren
De hoge druk van het viskeuze magma veroorzaakt explosieve erupties waarbij pyroclastische stromen ontstaan: hete, snelle mengsels van gas, as en rotsbrokken die met hoge snelheid hellingen afdalen en alles vernielen. Asregens kunnen gebouwen beschadigen, luchtverkeer verstoren en gezondheidsproblemen veroorzaken. Ook lahars, modderstromen die ontstaan door neerslag van vulkanisch materiaal (vulkanische as, puimsteen en brokken gesmolten of gestolde lava) vermengd met regenwater of smeltwater van sneeuw, zijn levensbedreigend en kunnen rivierdalen verwoesten.
Klimaat- en Milieu-impact
Explosieve erupties brengen grote hoeveelheden zwaveldioxide en vulkaanas in de stratosfeer. Wat leidt tot het afkoelen van het klimaat door reflectie van zonlicht. De Tambora-uitbarsting van 1815, veroorzaakten het ‘jaar zonder zomer’, met mislukte oogsten en hongersnood als gevolg.
