Een spleetvulkaan is een type vulkaan waarbij magma via een lange, smalle scheur of spleet in de aardkorst naar buiten stroomt.
In tegenstelling tot kegelvormige vulkanen zoals stratovulkanen, vormt een spleetvulkaan geen kegelvormige berg, maar juist een lineaire, vaak weinig opvallende opening in het landschap. Spleetvulkanen zijn vooral herkenbaar aan hun lange spleetvormige eruptiekanaal, dat enkele meters breed kan zijn maar meerdere kilometers lang.
Ontstaan
Spleetvulkanen ontstaan bij divergente plaatgrenzen, waar twee tektonische platen van elkaar af bewegen. Hierdoor ontstaat een ruimte of scheur in de aardkorst tussen de tektonische platen. Door deze spleet kan magma, zonder veel weerstand te ondervinden, doordringen tot aan het aardoppervlak. Dit magma is meestal mafisch (basaltisch) en dus silica-arm en dunvloeibaar, waardoor het gemakkelijk door de spleet kan stromen.
Spleetvulkanen ontstaan voornamelijk bij divergente plaatgrenzen, waar tectonische platen van elkaar af bewegen. Aangezien de meeste divergente plaatgrenzen zich onder het wateroppervlak bevinden, komen spleetvulkanen vooral onder water voor bij zogenaamde mid-oceanische ruggen. Een mid-oceanische rug is een grote onderzeese bergketen. Een voorbeeld van zo’n oceaanrug is de Mid-Atlantische Rug in de Atlantische Oceaan, die loopt van de Noordpool tot de Zuidpool. En scheidt onder andere de Noord-Amerikaanse plaat van de Eurziatische plaat.
IJsland wordt doorsneden door de Mid-Oceanische rug en is de enige plaats waar spleetvulkanen op het land voorkomen. IJsland is ontstaan doordat het de vulkanische activiteit in dat gebied zo groot is, dat de mid-oceanische rug op deze plaats boven het wateroppervlak uit is gaan steken. Zo is het eiland IJsland ontstaan, dat nog altijd 1 tot 2 centimeter per jaar groter wordt. Omdat op het land spleetvulkanen alleen in IJsland aangetroffen worden, worden spleetvulkanen ook wel IJslandse vulkanen genoemd. De erupties worden ook wel IJslandse erupties genoemd.
Kenmerken
Een spleetvulkaan wordt gekenmerkt door een langwerpige, spleetvormige opening in de aardkorst waarlangs magma naar het oppervlak stroomt. Deze spleet is meestal enkele meters breed, maar kan zich uitstrekken over vele kilometers lang. Doordat het magma meestal dun-vloeibaar (mafisch) is, stroomt de lava rustig uit en stapelt het zich niet op tot een opvallende bergachtige vorm. Hierdoor zijn spleetvulkanen vaak weinig herkenbaar in het landschap en vormen ze uitgestrekte vulkanische vlaktes zoals basaltlava-velden of vloedbasalt. Na de eruptie kan de spleet gevuld raken met gestolde lava, maar vaak blijft de lineaire geul zichtbaar.
Magma samenstelling
Het magma bij spleetvulkanen is doorgaans basaltisch met een laag silica-gehalte (ongeveer 45-52% SiO₂), waardoor deze heet (rond 1.000 °C – 1.200 °C) en laag visceus is. Deze eigenschappen zorgen voor dunne lava die gemakkelijk over grote oppervlakten kan stromen. Dit leidt tot de vorming van grote basaltvloeden zonder explosieve erupties, waardoor spleetvulkanen relatief weinig gasdruk opbouwen en geen gevaarlijke pyroclastische stromen produceren.
Bekende spleetvulkanen
Een bekend voorbeeld van speeltvulkanen is de Mid-Atlantische Rug (Atlantische Oceaan). De Mid-Atlantische Rug is een mid-oceanische rug. Hier zorgen honderden onderzeese spleetvulkanen voor de vorming van nieuwe oceanische korst. Een ander bekend voorbeeld is de spleetvulkaan Laki (IJsland), beroemd vanwege een grote uitbarsting in 1783 die leidde tot enorme lavavelden en wereldwijde klimaatinvloeden. Een ander voorbeeld van een speetvulkaan is Tarawera (Nieuw-Zeeland), die ook significant vulkanische activiteit vertoonde.
Erupties
Erupties verlopen meestal rustig en effusief, met grote hoeveelheden dunne lava die lange vlakken kunnen bedekken. De gevaren zijn vooral verbonden aan de uitgestrekte lavastromen die landbouwgrond, infrastructuur en dorpen kunnen beschadigen. Explosieve erupties zijn zeldzaam, omdat de vulkanische gassen makkelijk kunnen ontsnappen via de brede spleet. Gasemissies zoals COâ‚‚ en SOâ‚‚ kunnen lokale luchtverontreiniging veroorzaken. Klimaatimpact kan aanzienlijk zijn bij grote uitbarstingen, zoals die van Laki.
