Vulkaanuitbarstingen (ofwel erupties) brengen verschillende gevaren met zich mee die sterk verschillen in frequentie, aard en gevaarlijkheid. De gevaren van erupties variëren van asregens tot aardbevingen, lavastromen, lahars, pyroclastische stromen en zelfs tsunami’s. Hierdoor kan zowel fysieke schade ontstaan, als ernstig letsel en overlijden. Sommige van deze gevaren komen vaak voor. Andere minder vaak, maar zijn des te gevaarlijker.
Vulkanische gevaren bij erupties
De gevaren van erupties variëren afhankelijk van verschillende factoren, waaronder de samenstelling van het magma, het type eruptie en het type vulkaan. Elk van deze gevaren van erupties heeft unieke kenmerken en een eigen manier waarop schade en letsel wordt veroorzaakt.
1. Vulkanische as en tefra-val
Vulkanische as en tefra zijn fijne deeltjes uit gesteente die bij erupties in de lucht worden geslingerd. Deze aswolken kunnen hoog in de atmosfeer drijven en zich over grote afstanden verspreiden. Wanneer de as weer neervalt, heet dit tefra-val of asregen.
Het inademen van as kan bij mensen en dieren verschillende gezondheidsproblemen veroorzaken, waaronder irritatie en acute en chronische ademhalingsproblemen. Asdeeltjes kunnen ogen en huid irriteren. Asophoping op daken en andere constructies kan leiden tot instorting, met risico op letsel en materiële schade. Vulkanische as verstikt tijdens de eruptie lokale gemeenschappen en kan bovendien het vliegverkeer verstoren.
2. Vulkanische gassen
Naast as stoten vulkanen giftige gassen uit, zoals zwaveldioxide (SOâ‚‚), koolstofdioxide (COâ‚‚) en waterstofsulfide (Hâ‚‚S). Deze vulkanische gassen kunnen direct schadelijk zijn voor de menselijke gezondheid door het veroorzaken van ademhalingsproblemen of zelfs door verstikking bij hoge concentraties.
COâ‚‚ is zwaarder dan lucht en verzamelt zich vaak in laaggelegen gebieden, wat verstikkingsgevaar oplevert voor mens en dier. Zwaveldioxide kan leiden tot zure regen, wat planten beschadigt, het milieu aantast en corrosieve schade aan gebouwen veroorzaakt.
3. Lavastromen
Lavastromen zijn hete, stroperige stromen gesmolten gesteente met temperaturen tussen 700 en 1.200 °C. Ze bewegen relatief langzaam, maar verwoesten alles wat ze raken door verbranding en bedekking.
Ze veroorzaken vooral aanzienlijke materiële schade aan woningen, infrastructuur en landbouwgrond. Ondanks de trage snelheid kunnen mensen in de buurt die onvoldoende tijd hebben om te vluchten, zware brandwonden oplopen of sterven.
4. Lahars (modderstromen)
Een lahar ontstaat wanneer vulkanisch puin en vulkanische as door regen of smeltwater wordt vermengd tot een krachtige modderstroom. Lahars verplaatsen zich zeer snel en kunnen grote stukken land en gebieden kilometers verderop bereiken.
Ze slepen alles op hun weg mee, waaronder huizen, wegen en mensen, waardoor ze vaak zeer dodelijk zijn. Het grote gewicht en de snelheid leiden tot verdrinkingen, verpletteringen en ernstige schade aan de infrastructuur.
5. Pyroclastische stromen
Deze hete wolken van gas, as en rotsfragmenten bewegen met snelheden van honderden kilometers per uur van de vulkaanhellingen af. Meestal hebben ze temperaturen van 700 tot 1.000 °C.
Pyroclastische stromen zijn een van de meest gewelddadige en destructieve natuurverschijnselen die voorkomen bij vulkaanuitbarstingen. Ze zijn uiterst destructief en dodelijk, omdat ze alles op hun pad verbranden en verpletteren. Ze zijn verantwoordelijk voor de meeste directe doden tijdens zware erupties, zoals bij Mont Pelée (1902) en Krakatau (1883).
6. Explosieve projectielen
Bij explosieve erupties kunnen grote gesteentestukken (bommen) en lavablokken meters ver worden weggeslingerd. Deze projectielen vormen directe fysieke dreiging voor mensen en gebouwen in de nabijheid van de vulkaan en kunnen leiden tot ernstig letsel of de dood.
7. Vulkanische bliksem
Tijdens een eruptie kunnen elektrische ontladingen ontstaan binnen de eruptiekolom doordat duizenden asdeeltjes langs elkaar bewegen. Deze bliksems vormen brandgevaar in de vulkanische omgeving en trekken de aandacht van onderzoekers als indicatie van zeer explosieve activiteit.
8. Seismische activiteit (aardbevingen)
Vulkanen veroorzaken vaak aardbevingen door bewegingen van magma onder de aarde. Deze aardbevingen kunnen variëren van zwak tot sterk genoeg om gebouwen te beschadigen en aardverschuivingen te triggeren. De aardbevingen vormen dus een indirect gevaar.
9. Aardverschuivingen
Door destabilisatie van vulkaanhellingen, met name door aardbevingen, smelten van gletsjers of vergrote coëxistentie met water, kunnen aardverschuivingen en instortingen van delen van de vulkaankegel optreden. Deze kunnen rampzalige gevolgen hebben door het plotseling loskomen van massa’s puin, modder en gesteente.
10. Tsunami’s
Onderzeese vulkaanuitbarstingen of instortingen (aardverschuivingen) van vulkaanhellingen nabij zee kunnen enorme watergolven veroorzaken: tsunami’s. Een tsunami is een enorm krachtige vloedgolf die met grote snelheid grote afstanden over de oceaan aflegt.
Opvallende kenmerken zijn een zeer grote golflengte en een geringe golfhoogte, waardoor hij in open zee nauwelijks wordt opgemerkt. Wanneer een tsunami de kustzone nadert, zal de hoogte van de golf aanzienlijk oplopen. De golven kunnen dan tot 30 meter hoog worden. Tsunami’s overspoelen grote kustgebieden met verwoestende gevolgen voor mens en milieu, zelfs op grote afstand van de vulkaan.
11. Klimaateffecten bij zeer grote erupties
Uitbarstingen van uitzonderlijke kracht (met een VEI van 6 of hoger) kunnen immense volumes aan vulkanische as en zwavelverbindingen in de stratosfeer brengen. Dit leidt tot een wereldwijde vermindering van zonlicht, temperatuurdaling, mislukte oogsten en voedseltekorten. Daarmee kunnen met name grote explosieve erupties een (afkoelende) invloed hebben op het klimaat.
Een voorbeeld is de Tambora-uitbarsting in 1815, die het “jaar zonder zomer” veroorzaakte en wereldwijd sociale en economische problemen gaf.
Slachtoffers en oorzaken van overlijden
Historisch gezien hebben vulkaanuitbarstingen wereldwijd honderdduizenden mensenlevens geëist (lijst van dodelijkste vulkaanuitbarstingen). De meest dodelijke eruptie is die van de Tambora (Indonesië, 1815), waarbij naar schatting circa 92.000 mensen stierven.
Andere grote erupties zoals Krakatoa (1883) met circa 36.000 doden en Mont Pelée (1902) met ongeveer 27.000 doden tonen het immense gevaar van vulkanen. Vaak zijn slachtoffers verrast door plotselinge explosies, onvoldoende voorbereiding en nalatigheid van evacuatie.
Directe oorzaken van overlijden
- Verbrandingen en verdrinking door pyroclastische stromen en lavastromen.
- Verstikking en ademhalingsproblemen door as en gassen.
- Verdrinking door lahars en tsunamigolven.
- Aardbevingen en instortingen gerelateerd aan erupties.
Indirecte oorzaken van overlijden
Daarnaast veroorzaakten de eruptie en de daaropvolgende klimaateffecten, zoals verminderde oogsten door aswolken en “het jaar zonder zomer”, miljoenen extra doden door hongersnood en ziekte.
Vulkanische Explosiviteitsindex (VEI)
De vulkanische explosiviteitsindex (VEI) is een maat om de kracht van erupties te classificeren. Deze schaal loopt van 0 (niet-explosief) tot 8 (mega-kolossaal) en is logaritmisch. Dat betekent dat een VEI 4-uitbarsting ongeveer tien keer zo veel as en puin uitstoot als een VEI 3-uitbarsting.
Voorspelling van vulkaanuitbarstingen
Het kunnen voorspellen van uitbarstingen is essentieel om levens te redden. Daarom monitoren wetenschappers vulkanen door middel van onder andere seismische activiteit, gasemissies, grondvervorming en terperatuurveranderingen. Verhoogde aardbevingen onder vulkanen wijzen er vaak op magma dat omhoog komt. Veranderingen in hoeveelheid en samenstelling van gasemissies kunnen erupties aankondigen. Opzwelling of beweging van het aardoppervlak wijst op magma-injectie. En veranderingen in temperatuur en visuele kenmerken zoals rookpluimen kunnen een aanwijzing geven dat een eruptie aanstaande is.
Door deze gegevens te combineren, kunnen geologen waarschuwen voor gevaren van komende erupties en evacuaties organiseren. Hoewel voorspellingen nooit 100% zeker zijn, zijn ze belangrijk om de risico’s in vulkanische gebieden te verminderen.
Erupties & gevaren
Wat je hier leert
Leer hier meer over het ontstaan van erupties (vulkanische uitbarstingen) en de gevaren waarmee ze gepaard gaan. Ook leer je hier hoe vulkanologen erupties indelen naar explosieve kracht en hoe zij proberen erupties te voorspellen.
