De Merapi is een actieve stratovulkaan die zich centraal op het eiland Java in Indonesië bevindt. Merapi is de meest actieve vulkaan van Indonesië. De naam Merapi betekent ‘berg van vuur’. In Indonesië staat deze vulkaan bekend als ‘Gunung Merapi’.
In 2010 vond de krachtigste eruptiereeks plaats sinds de 19e eeuw. Deze vulkaanuitbarsting leidde tot honderden doden en grootschalige evacuaties.
Merapi is een stratovulkaan die is opgebouwd uit lagen gestolde lava, vulkanische as en ander pyroclastisch materiaal (tefra). De vulkaan heeft een hoogte van ongeveer 2.930 meter. Merapi ligt boven een convergente plaatgrens, waar de Indo-Australische plaat onder de Sunda-plaat subduceert.
Mount Merapi is één van de 16 zogenaamde ‘vulkanen van het decennium’ (Engels: Decade Volcanoes). Dit zijn vulkanen die in verband met hun geschiedenis van grote vulkaanuitbarstingen en de nabijgelegen bewoonde gebieden extra goed bestudeerd worden. Deze vulkaan bevindt zich namelijk in relatief dichtbevolkt gebied. Zo’n 28 km ten noorden van de stad Yogyakarta, met ruim 500.000 inwoners. Bovendien wonen er duizenden mensen op de flanken van de vulkaan.
Geologische geschiedenis
Stratigrafische studies laten zien dat vulkanisme in het Merapi-gebied ongeveer 400.000 jaar geleden begon. Aanvankelijk met voornamelijk effusieve, basaltische lavastromen. Sinds circa 10.000 jaar zijn erupties explosiever geworden en domineren viskeuze andesitische lavas, die regelmatig lavakoepels vormen in of nabij de krater. Instabiliteit en instorting van deze lavakoepels veroorzaken veel van de gevaarlijke pyroclastische stromen die Merapi kenmerken. Kleinere erupties treden typisch elke twee tot drie jaar op, terwijl grotere uitbarstingen gemiddeld elke 10–15 jaar plaatsvinden.
Erupties Merapi
Deze vulkaan behoort tot de actiefste van Indonesië. Grote historische uitbarstingen vonden onder andere plaats in de jaren 1006, 1786, 1822, 1872, 1930 en 2010.
Historische uitbarstingen vóór 2010
De eruptie van 1930 was bijzonder destructief: dertien dorpen werden verwoest en ongeveer 1.369 mensen kwamen om door pyroclastische stromen. Op 22 november 1994 veroorzaakte een pyroclastische stroom 27 doden in en rond de plaats Muntilan aan de westzijde van de vulkaan. In 2006 vond een nieuwe eruptie plaats met lavastromen en pyroclastische stromen, gevolgd door een aardbeving bij Yogyakarta, waarbij duizenden mensen omkwamen. Deze aardbeving was van tektonische oorsprong en werd dus niet direct door Merapi zelf veroorzaakt.
Aanloop naar eruptie 2010
Vanaf begin september 2010 nam de seismische activiteit onder Merapi duidelijk toe, met talrijke vulkanische aardbevingen en een steeds sneller opbollende lavakoepel. Metingen van de koepeldeformatie lieten een groei zien van enkele millimeters per dag in september tot meer dan 40–50 centimeter per dag rond 24–25 oktober. Wat wees op snelle magma-opstijging en sterke drukopbouw.
Op 20 september werd het waarschuwingsniveau verhoogd. En op 25 oktober 2010 stelde de Indonesische overheid het hoogste alarmeringsniveau (niveau 4) in. Bewoners binnen een straal van aanvankelijk 10 km, later vergroot tot 15 en uiteindelijk 20 km (op 25 oktober 2010), werden opgeroepen te evacueren naar veiliger gebieden. In totaal werden meer dan 350.000 mensen geëvacueerd.
Uitbarsting Mount Merapi 2010
In de middag van 25 oktober 2010 kwam Mount Merapi tot uitbarsting. Drie erupties produceerden lavastromen en hete gassen vanaf de zuidelijke en zuidoostelijke helling van de vulkaan. Er ontstond een aspluim met een hoogte van ongeveer 1,5 km boven de vulkaantop. In de daaropvolgende dagen namen het aantal vulkanische aardbevingen en pyroclastische stromen verder toe, waarbij de eerste dodelijke slachtoffers vielen.
Tussen eind oktober en begin november 2010 volgden herhaaldelijk explosieve erupties met hoge eruptiekolommen en pyroclastische stromen. Op 4 november barstte de vulkaan gedurende circa 24 uur vrijwel onafgebroken uit. De daarbij ontstane pyroclastische stromen hadden een temperatuur van 600 tot 800 °C en reikten tot ongeveer 11,5 km van de krater. Dicht tegen de toenmalige evacuatiezone aan.
De meeste schade werd veroorzaakt door pyroclastische stromen. Op 4 november vonden ook zware regenbuien plaats. Dit veroorzaakte lahars, wat leidde tot nog meer schade. Op 30 november was de Merapi vulkaan nog steeds aan het uitbarsten.
Vóór de erupties van 2010 had de vulkaan een hoogte van ongeveer 2.968 meter. Maar na de grote uitbarstingen in dat jaar nam de tophoogte met ongeveer 38 meter af tot zo’n 2.930 meter.
Op 3 december 2010 werd het alarmniveau verlaagd en mochten de geëvacueerden weer terug naar huis. Meer dan 350 mensen kwamen door deze vulkaanuitbarsting om het leven.
Recente activiteit en monitoring
Sinds 2010 heeft Merapi verschillende kleinere erupties doorgemaakt, waaronder freatische erupties in 2013 en 2018 en herhaalde koepelgroei en pyroclastische stromen vanaf 2020. In 2021, 2023 en 2024 werden opnieuw lava- en pyroclastische stromen tot enkele kilometers lengte geregistreerd, waarbij evacuatiezones van doorgaans 5–7 km rond de krater werden ingesteld.
Nationaal park Gunung Merapi en Toerisme
De vulkaan maakt sinds 2004 onderdeel uit van Nationaal park Gunung Merapi. De beschermde status als nationaal park beschermt dit gebied voor natuurbeheer.
Merapi is een belangrijke toeristische bestemming, met wandelroutes, uitzichtpunten en musea die de geologie, geschiedenis en gevolgen van de uitbarsting van 2010 tonen. Het Merapi Museum en diverse herdenkingsplaatsen op de flanken van de vulkaan richten zich zowel op educatie als op het levend houden van de herinnering aan deze natuurramp.
